Het onderzoeken van een nieuwe beroepsvaarweg door de Hegewarren is door de opdrachtgevers als randvoorwaarde meegegeven aan het co-creatieteam. Het team heeft dan ook naar de ruimtelijke mogelijkheden in de Hegewarren gekeken, in combinatie met de verschillende denkrichtingen voor een nieuwe inrichting. We hebben geleerd dat een vaarweg inpasbaar is en dat dit veiliger kan dan de huidige vaarroute. Dit is echter niet zonder consequenties voor de (potentie van de) Hegewarren. Of deze consequenties aanvaardbaar zijn en opwegen tegen de voordelen die een nieuwe vaarroute biedt, is straks aan de politiek.

Randvoorwaarde: Breng in tenminste één ontwerpvariant een eventuele vaarweg in kaart

De opdrachtgevers hebben als randvoorwaarde aan het co-creatieteam meegegeven dat ze in tenminste één van de ontwerpvariant een eventuele nieuwe beroepsvaarweg in beeld brengt. Dit betekent niet dat is besloten of er een vaarweg via de Hegewarren moet komen, dat is aan de politiek; het betekent wel dat de mogelijkheid in de ontwerpvarianten onderzocht moet worden. Aan deze randvoorwaarde heeft het co-creatieteam voldaan.

Waarom wordt een nieuwe vaarweg verkend?

De mogelijkheid van een nieuwe vaarweg is geen nieuw onderwerp. Al meer dan 30 jaar wordt erover gesproken. Hier zijn twee redenen voor. Ten eerste: de huidige beroepsvaarweg van de haven van Drachten naar het Prinses Margrietkanaal loopt door nationaal park De Alde Feanen en langs de recreatiekern Eernewoude. Dit is niet ideaal voor zowel natuur als recreatie. Direct aan de oevers van het water ligt bijvoorbeeld een camping. Dit nodigt uit met bootjes of opblaasbedden het water op te gaan; geen ideale combinatie met de binnenvaartschepen die een aantal keren per dag door dit zelfde water varen.

Ten tweede is de huidige vaarweg niet geschikt voor klasse Va schepen (grotere schepen dan nu zijn toegestaan). Dit beperkt de mogelijkheden voor de binnenvaart. Provinciale Staten (PS) hebben in 2018 besloten dat aanpassing van de huidige route naar klasse Va geen optie is. Voor een klasse Va route moet dus naar andere plekken gekeken worden. De haven van Drachten ziet deze mogelijkheid graag gerealiseerd en verwacht een positieve impact op de economie van de regio met een nieuwe vaarweg.

Nut en noodzaak van een vaarweg: parallel onderzoek buiten het co-creatieproces

Beide redenen zijn reeds veel bediscussieerd. Want is het nu echt onveilig bij Eernewoude? En hoe kun je weten of er economische voordelen voor de regio zijn op de lange termijn? Onderzoek naar deze vragen is belangrijk in de uiteindelijke afweging van de politiek om wel of niet voor een vaarweg te gaan.

Het onderzoek naar nut en noodzaak van een vaarweg is echter geen onderdeel van ons co-creatieproces. Het co-creatieteam heeft enkel de ruimtelijke mogelijkheid onderzocht in combinatie met een nieuwe inrichting van de Hegewarren. We hebben in kaart gebracht wat een nieuwe vaarroute betekent voor de Hegewarren zelf, maar geen onderzoek naar afwegingen op regionale schaal gedaan.

Veiligheid op het water: wat is veilig?

Wel hebben experts van Royal HaskoningDHV met ons meegekeken naar de veiligheid op het water in de Hegewarren. Veiligheid op het water is enerzijds een onderwerp met een technische component – vaarwegen moeten aan allerlei technische eisen voldoen om als veilig bestempeld te worden.

Veiligheid op het water heeft echter ook een gedragscomponent. Dit gaat over de beleving van veiligheid. Het is minder makkelijk hier eenduidige uitspraken over te doen. In ons proces hebben we het uitgangspunt gehanteerd dat je een kruising tussen beroepsvaart en recreatievaart primair zo veel mogelijk wil voorkomen. Indien zo’n kruising ruimtelijk echter onvermijdelijk is, is het noodzaak dit kruispunt zo vorm te geven dat beroeps- en recreatievaarders zich er beiden comfortabel voelen. Ruim zicht is hierbij bijvoorbeeld van belang. Naast experts op het gebied van vaarwegen hebben ook experts op het gebied van waterrecreatie met ons meegekeken om te duiden wat wel en niet prettig is op het water.

Uitgangspunten voor verkenning van een vaarweg door de Hegewarren

Met ondersteuning van de landschapsarchitecten van H+N+S en de ingenieurs van Royal HaskoningDHV hebben we binnen onze opdracht gezocht naar de meest optimale opties voor een nieuwe vaarweg.

Vanuit het ontwerp van de vaarweg is uitgegaan van:

  • Een vaarweg geschikt voor klasse Va schepen met een maximale lengte van 110m, een breedte van 11,5m en een diepgang van maximaal 4m.
  • Een ‘enkelstrooks’ vaarwegprofiel (voor éénrichtingsverkeer) met (indien nodig) één passeerstrook tussen de Veenhoop en het PM-kanaal. (Het tracé tussen Drachten en de Veenhoop kan opgewaardeerd worden tot klasse Va met een ‘dubbelstrooks krap’ profiel.)
  • De Richtlijnen Vaarwegen 2020
  • De twee gasleidingen die ter hoogte van Ie-Sicht liggen. De eerste gasleiding (nummer A541) is alleen verdiept aangelegd bij de Hooidamsloot en het verleggen van deze leiding is bij elke vaarwegoptie nodig. De tweede gasleiding (nummer A652) is over een grotere lengte verdiept aangelegd. Bij het verkennen van de opties is ervanuit gegaan dat het verleggen van deze gasleiding niet nodig is.

Vanuit de deelnemers van het co-creatieteam is aandacht gevraagd voor:

  • De invloed op De Burd
  • Het voortbestaan van de recreatiewoningen en arken aan het Grietmansrak, Ie-Sicht, camping Hooidammen en het woonhuis bij de camping
  • De toegankelijkheid van de huidige recreatiewoningen en -arken
  • Het recreatieve gebruik van het water bij de Veenhoop en het mogelijke conflict met een vaarweg als deze daar dichter langs zal lopen
  • De invloed op de recreatieve potentie van de Hegewarren
  • De invloed op bestaande recreatieve routes vanuit o.a. Grou
  • Het effect van zuiging
  • Het effect op Natura2000-gebied De Alde Feanen

Mogelijke tracés

We hebben met elkaar gezocht naar opties die hier zo goed mogelijk rekening mee houden. We hebben daarbij verkend:

  1. Hoe de aansluiting op oostelijke deel van de Hegewarren gemaakt zou kunnen worden, waar naast hotel-restaurant Ie-Sicht ook een camping, recreatiewoningen, arken, een woonhuis en een gemaal staan;
  2. Op welke manier een vaarweg het beste door de Hegewarren zou kunnen lopen;
  3. Hoe de aansluiting door De Burd op het Prinses Margrietkanaal (PM-kanaal) gemaakt zou kunnen worden.

We hebben geleerd dat een oplossing zonder consequenties niet mogelijk is. We hebben deze consequenties meegenomen in de afweging van diverse tracés. Voor de aansluiting bij Ie-Sicht en het PM-kanaal delen we verschillende opties, elk met eigen voor- en nadelen.

1. Verkenning van aansluiting bij Ie-Sicht

Voor het passeren van het gebied rondom Ie-Sicht en de camping zijn twee opties: de optie ‘bovenlangs’ en de optie ‘onderlangs’. Beide opties proberen zo veel mogelijk van de huidige functies te behouden. De optie onderlangs raakt desalniettemin enkele recreatiewoningen/-arken in de Hegewarren. Een andere zorg bij dit tracé is de doorkruising van de recreatieve zone tussen Ie-Sicht en de Veenhoop; de nieuwe vaarweg komt dichter bij de Veenhoop te liggen.

Als alternatief is een optie bovenlangs ingebracht door enkele deelnemers. Dit tracé gaat door een stukje van het Natura2000-gebied bij de Oude Hooidamsloot. Ook betekent dit tracé dat enkele arken aan de Headammen verplaatst moeten worden.

Optie bij knooppunt Ie-Sicht: ‘onderlangs’
Optie bij knooppunt Ie-Sicht: ‘bovenlangs’

In beide opties moeten bruggen gemaakt worden om de Hegewarren te ontsluiten. Ook daar zijn verschillende mogelijkheden denkbaar. In de optie ‘onderlangs’ is een nieuwe brug nodig over de vaarweg. De bestaande Hooidambrug kan blijven.

Bij de route bovenlangs Ie-Sicht is het gecompliceerder om de Hegewarren via de bestaande brug te ontsluiten. Twee bruggen op een kruispunt van vaarwegen maakt deze optie minder veilig. Het is de vraag of de huidige Hooidambrug behouden kan blijven. Een alternatief is het maken van één nieuwe brug die zowel de Hooidamsloot als de nieuwe vaarweg overbrugd. Een derde optie is om de Hegewarren te ontsluiten met een nieuwe (eenvoudige) brug via de Veenhoop. Er hoeft dan geen brug over de nieuwe vaarweg aangelegd te worden, waarmee het kruispunt boven Ie-Sicht veiliger wordt. Of en hoe ontsluiting via de Veenhoop zou kunnen, is nog niet verder verkend.

2. Door de Hegewarren

Voor de route door de Hegewarren is er een voorkeur voor een tracé aan de noordelijke kant van het gebied. Deze sluit het beste aan bij de ontwerpvarianten voor een nieuwe inrichting die het co-creatieteam heeft gemaakt. Een route die zuidelijker door het gebied loopt, is ook verkend, maar een dergelijk tracé bleek minder goed te combineren met een interessant toekomstperspectief op het gebied van o.a. landschap en recreatie.

Deze noordelijke route is te combineren met zowel de route bovenlangs als onderlangs bij Ie-Sicht. Ook zijn er nog verschillende mogelijkheden voor aansluiting op het PM-kanaal.

3. Verkenning van aansluiting door De Burd op het PM-kanaal

Hier zijn op basis van bochtstralen en de mogelijkheden voor aansluiting op het PM-kanaal verschillende opties verkend. Een optie met de kleinste doorsnijding van De Burd had de voorkeur vanuit het co-creatieteam. Voor deze optie zijn vervolgens twee verschillende aansluitingen op het PM-kanaal verkend. Voor beide geldt dat de vaarweg vanuit de Hegewarren aansluit op de Lange Luts en dan met ruim open water De Greft en De Geau kruist. Vanaf de kruising met de Tryehûstersleat zijn er twee opties: ‘gescheiden’ en ‘gesplitst’.

Optie ‘gescheiden’ voor aansluiting op het PM-kanaal
Optie ‘gesplitst’ voor aansluiting op het PM-kanaal

Bij de ‘gescheiden optie’ blijft de recreatievaart van de Tryehûstersleat gebruik maken en krijgt de beroepsvaart een eigen aansluiting op het PM Kanaal.

Bij de ‘gesplitste optie’ maakt de beroepsvaart van/naar het zuidwesten gebruik van de Tryehûstersleat, samen met de recreatievaart. De Tryehûstersleat moet in deze optie worden rechtgetrokken en verbreed. De beroepsvaart van/naar het noordoosten heeft zijn eigen doorsteek door het depot.

Vergelijking van de veiligheid op het water

De veiligheid van de opties die uit het co-creatieproces zijn voortgekomen, zijn afgezet tegen de huidige vaarweg en beoordeeld door experts van Royal HaskoningDHV. De volgende aspecten zijn beschouwd:

  • Het karakter van de vaarweg. Hierbij worden de vorm en afmetingen van de vaarweg beschouwd. Rechte ruime vaarwegen met flauwe ruime bochten en veel overzicht zijn veiliger dan smalle bochtige vaarwegen met dichte begroeiing langs de oevers.
  • Scheiding van beroepsvaart en recreatievaart. Hoe meer de routes voor de beroeps- en recreatievaart gescheiden kunnen worden hoe minder kans op onderlinge incidenten. Op de kruispunten is dit lastig maar deze worden hierna specifiek beschouwd.
  • Kruispunten. Kruispunten zijn soms onoverkomelijk. Bij kruispunten wordt de veiligheid bepaald door het zicht over de aansluitende vaarwegen en de ruimte die er is voor de beroeps- en recreatievaart om vaart te minderen en om uit te wijken.  
  • Bruggen. Bruggen die moeten openen voor hoge schepen leiden tot een concentratie van schepen. In het zomerseizoen kan de concentratie van recreatievaart aanzienlijk zijn. Wachtende schepen die blijven drijven zijn minder bestuurbaar en kunnen een belemmering vormen voor schepen uit tegengestelde richting. Een brug is ook vaak een versmalling in de doorvaart waar slechts in één richting tegelijk gevaren kan worden.
  • Oeverrecreatie. Zwemmen in de vaarroute is verboden en kan zeer gevaarlijk zijn. Toch gebeurt het wel als de situatie daar aanleiding toe geeft.

Onderlinge vergelijking; geen absoluut oordeel

Belangrijk te weten bij de beschouwing van de experts is dat het om een onderlinge vergelijking gaat en geen absoluut oordeel. Alle geschetste opties en ook de huidige situatie zijn in beginsel veilig. Maar er zijn altijd risico’s; veiligheid is immers ook afhankelijk van de gebruikers van de vaarweg en niet alleen van het ontwerp ervan. Deze beschouwing moet gezien worden als het zoeken naar de opties met zo min mogelijk risico’s.

Vergelijking van opties voor aansluiting bij Ie-Sicht

De opties ‘bovenlangs’ en ‘onderlangs’ bij Ie-Sicht, de camping en de recreatiewoningen aan het Grietmansrak zijn met elkaar en met de huidige vaarweg vergeleken.

Door de Hegewarren

Voor de route door Hegewarren is een tracé aan de noordzijde door het gebied beschouwd.

Aansluiting Prinses Margrietkanaal (PM-kanaal)

De aansluiting van de huidige vaarweg op het PM kanaal is standaard met een rechte en overzichtelijke splitsing. Voor de nieuwe vaarweg door de Hegewarren wordt de aansluiting op het PM-kanaal wat meer een uitdaging om goed te ontwerpen, met name rondom Tryehûs. Hiervoor zijn de optie ‘gescheiden’ en ‘gesplitst’ beschouwd.

Zuiging

Zuiging is een verschijnsel waarbij grote schepen die relatief snel varen in beperkt vaarwater het water voor zich uit opstuwen en het in de aansluitende vooruit liggende vaarwegen te persen, om tijdens het passeren deze aansluitende vaarwegen leeg te trekken. Na het passeren van het schip lopen deze vaarwegen weer vol. Dit kan op de huidige vaarweg gebeuren maar ook op de nieuwe vaarweg.

Te veel zuiging van binnenvaartschepen is onwenselijk voor andere gebruikers. Het verschijnsel kan worden beperkt door meer water te creëren, zowel in de breedte als in diepte. Een andere effectieve maatregel is het beperken van de snelheid van grote schepen. Als voor een vaarweg wordt gekozen door de politiek, is dit een aandachtspunt voor verdere uitwerking van de inrichting van het gebied. Een nautisch onderzoek is nodig om de effecten van zuiging in beeld te brengen.

Lessen uit de vergelijking van de veiligheid op het water

We leren van de beschouwing van de experts dat alle opties in beginsel veilig zijn, maar dat er op basis van een onderlinge vergelijking wel een voorkeur kan worden gegeven voor opties die beter scoren. Experts noemen:

  • Een route door de Hegewarren biedt de mogelijkheid een veiligere route te maken dan de huidige route
    De opties voor een vaarweg door de Hegewarren scoren beter op het gebied van veiligheid dan de huidige situatie door De Alde Feanen. De nieuwe inrichting van de Hegewarren in ‘Zicht op twee landschappen’ en ‘Open en natuurlijk’ biedt de ruimte; Voor de route door de Hegewarren zien de experts voldoende ruimte en mogelijkheden om tot een oplossing te komen die veiliger is dan de huidige route.
  • De variant ‘Open en natuurlijk’ biedt meer ruimte hiervoor dan ‘Zicht op twee landschappen’
    Risicoloos wordt het niet. Wanneer we alleen naar de Hegewarren kijken, heeft een vaarweg met name consequenties voor de potentie van oeverrecreatie en natuur. Wanneer we ‘Zicht op twee landschappen’ en ‘Open en natuurlijk’ vergelijken, biedt ‘Open en natuurlijk’ door het grotere oppervlak aan water meer mogelijkheden om risico’s te beperken. Deze heeft vanuit het oogpunt van veiligheid dan ook de voorkeur.
  • Bij Ie-Sicht heeft de optie ‘bovenlangs’ de voorkeur gezien vanuit veiligheid
    Binnen de twee varianten zijn nog verschillende opties mogelijk voor de aansluiting bij Ie-Sicht en het PM-kanaal. Bij Ie-Sicht is er een voorkeur voor de route ‘bovenlangs’; hiermee blijft de beroepsvaart op grotere afstand van de recreatieve kern van de Veenhoop.
  • Bij aansluiting op het PM-kanaal heeft de optie ‘gescheiden’ de voorkeur vanuit veiligheid
    Bij de aansluiting op het Prinses Margrietkanaal is er een lichte voorkeur voor de optie ‘gescheiden’, omdat deze net iets meer mogelijkheden biedt om recreatie- en beroepsvaart te scheiden.
  • Indien een vaarweg verder uitgewerkt zal worden, kunnen de voorkeursopties verder geoptimaliseerd worden o.a. m.b.t. inrichting van de kruisingen en maatregelen om zuiging te voorkomen.